3D baskı teknolojisinin gelişimi ve ev içi üretimin artması, özellikle hobi alanında pek çok soruyu da beraberinde getirdi. Sizler için en çok merak edilen üç boyutlu baskı teknolojisi, 3D ürünler ve 3D printer kullanımı için gerekli materyal ve tasarım programlarına dair konuları bu makalede topluyoruz. Bu teknolojinin günümüzde neler yapabileceğine dair kısa bir tarihsel ön bilgi için ‘3 Boyutlu Yazıcı Nereden Nereye: Yarım Asırdan Az Kısa Bir Tarih’ makalemizi okuyabilirsiniz.
Google’da en çok cevabı aranan sorular:
3D baskı nedir?
3D baskı teknolojisi terimindeki ‘3D’, İngilizce “three dimensional” yani Türkçe “üç boyutlu” anlamına gelir ve bazen 3-D printing, nadiren 3B yazıcı teknolojisi olarak da kullanılır. Bu teknoloji, dijital bir modelin en, boy ve yükseklik eksenlerinde katman katman oluşturulup fiziksel bir nesneye dönüştürülmesi ile uygulanır. “Katmanlı üretim” terimi de imalattaki bu hareketi ifade eder. Bu sayede özel sipariş tasarımlar ve kişiye özel detaylar içeren tekil üretimler daha hızlı ve daha düşük maliyetli gerçekleştirilebilir.
3D baskı, dijital ortamda gerçekleştirilen veya el ile çizim yoluyla tasarlanmış çalışmanın bilgisayara aktarımının ardından, verinin 3D yazıcı makinesine iletilmesiyle başlar. Kartuş olarak kullanılan filamentler uzun ve esnek çubuklar şeklinde makaraya sarılmış halde 3D yazıcıya eklenir. Makine, filamentlerin ince tabakalar halinde kademeli olarak yükselterek ve/veya genişleterek bilgisayardaki formu fiziki bir madde olarak inşa eder. İki boyutlu yazıcılar nasıl Word gibi birçok yazılım programı kullanılarak hazırlanan verinin bir makineye aktarılması için kullanılırsa “3D printer” makinesi de orjinal çalışmayı birden fazla basabilir. 3D printer’ın Türkçedeki kullanımı ise 3B baskı makinesi veya üç boyutlu yazıcı olarak geçmektedir.
3D yazıcı nasıl çalışıyor?
3D yazıcının süreci esasen modelin dijital ortamda hazırlanması ya da dijital ortama aktarılmasıyla başlar. Aktarımın ardından, makineye gönderilen veri sayesinde cihaz filamentleri kullanarak gerçekleştirdiği katmanlı üretim sürecini ilerletir. Yani modelleme, veri aktarımı, yazıcı ve filament ilişkisi, ve katmanlı üretimin gerçekleşmesi aşamaları 3D yazıcının çalışma prensiplerini kapsıyor.
Bilgisayar Destekli Tasarım olarak Türkçeye geçen Computer Aided Design (CAD), gibi farklı bilgisayar yazılımlarını kullanarak üç eksenli, yani eni, boyu ve genişliği olan nesneleri tasarlayabilirsiniz. Bu tasarım sürecinde boyutlara ek olarak yüzeyler, kenarlar, köşeler ve nesnenin hacminin de planlanması gerekir. Örneğin bir vazo tasarlayacaksanız bu vazonun genel boyutları ile birlikte vazo açılımının çapı, vazonun boyu, en geniş ve en dar alanlarının çapı, ürünün genel hacmi, boşluk alanının hacmi de hesaplanmalıdır. Ayrıca 3D vazonun maddesinin kalınlığı, dokusu, deseni, kıvrımları, dayanıklılığı (esnekliği, ürünü basarken gerekli iç desen ve dokular, ham maddesi) da düşünülmelidir.
Yeni başlayanlar veya tasarım aşaması ile ilgili deneyimi ya da fikri olmayanlar, tasarımları ücretsiz indirerek veya satın alarak bu aşamayı atlayabilirler. Daha sonra dijital model, tablanın ölçeğine uygun (örneğin 30 cm x 30 cm x 30 cm) olan boyutlara aktarılır. Bu aktarım genelde STL, OBJ, STEP veya 3MF gibi iki boyutlu ve üç boyutlu verilerin aktarımı için kullanılan programlar aracılığıyla cihaza iletilir. Tasarımda belirlenen fiziki özelliklerin basılması için aktarılan bilgilerle nozzle (püskürtme ucu) ısısına karar vermek gibi ayarlar yapılarak makinenin kusursuz çalışması sağlanır.
Aşağıdaki bölümlerde daha detaylı açıklanmış olan filamentler cihaza ham madde olarak yerleştirilir. Yazıcı ısıtarak erittiği malzemeyi makarasından çeker ve eriyen ince filamenti kendisine yüklenmiş dosyada bulunan özellikleri uygulamak için üst üste getirerek baskıya başlar. Bu baskı başlangıcından ilk olarak tablanın düzlemi, basılacak filamentin akışkanlığı (ve ısısı) kontrol edilir ve ince bir tabakadan deneme baskısı alınır.
Makine, baskıya başlamadan önce modeli çok ince katmanlara ayırır. Bu katman, ihtiyaç duyduğunuz detay ve geçiş formuna göre, sıklıkla 0.08 ile 0.28 mm arasındadır. Her biri kendi zamanında basılır ve ilk tabaka bittiğinde bir sonraki katmana geçilmesi sebebiyle de bu yöntem “katmanlı üretim” olarak adlandırılır. Yatay olarak basılan zeminlerin birbirine yapışmasıyla dikeyde yükselen üç boyutlu bir nesne elde edilir.
3D yazıcı ile nasıl bir şey basılır?
Günümüzde 3D yazıcılar sayesinde sanat eserlerinden organa kadar birçok ürün üretilebilir. Bu teknoloji artık endüstriyel seri üretimde de kullanılıyor. Böylece bu baskı yöntemiyle günlük kullanılan biblo gibi ürünlerden rokete kadar pek çok şeyin imalatı mümkün oldu. Ev tipi yazıcılarla ise daha çok küçük plastik objeler basılıyor. Mesela küçük ev aletleri ve çeşitli edevatın tamir parçaları, oyun piyonları, oyuncaklar, tablo, bilgisayar klavye tuşu, köpek poşet tutacağı, masa takvimi, akıllı saksı gibi değişik özellikleri olan ama plastikten üretilebilen neredeyse her şeyi üretebilirsiniz. Esas önemli olan konu, boyut sınırlamasıdır. Makinelerin baskı hacimleri eninin, boyunun ve genişliğinin 20-30 cm arasında olması sebebiyle tek parça ürünün boyutu bu sınırlara tabidir. Yani, bir sandalyenin parçalarını basabilirsiniz ama bir sandalyeyi evde tek parça olarak basamazsınız.
3D yazıcı ile neler yapabilirsiniz?
Son dönemde gelişen teknoloji ve değişen insan alışkanlıklarına uyum sağlanarak, bu cihazların hobi dışındaki alanlarda da daha işlevsel amaçlar için kullanımı arttı. Böylece yaratıcı süreçler ile 3D yazıcılar farklı amaçlarla da kullanılmaya başlandı. Örneğin, sesin ürünü şekillendirmesi de mümkün oldu.
Makine, basmak istediğiniz forma göre mekanik bir ses çıkartır. Çeşitli nesneleri basarken rastgele gelen sesleri arzu edilen bir ritme veya melodiye çevirmek olasıdır. Melodi dosyası, yukarıda bahsi geçen basım programlarına çevrilerek veya x, y, z eksenindeki üç motoru çalıştırıp frekansı, yani titreşimi kullanarak sese dönüştürülebilir.
3D baskı ne kadar sürer?
Baskı süresi ürünün boyutuna ve doluluk oranına bağlıdır. Yazıcının hızı, nozzle çapı ve katman yüksekliği de süreyi etkiler. Şimdi standart ayarlarda ve tek renk basılan bir 3D satranç piyonu (35x35x50 mm) için süre ve hacmi inceleyelim: içi boş bir basım (4.85 gram) 22 dakika, içi dolu baskıda ise %25 doluluk oranında (8.75 gram) 25 dakika, %50 doluluk ile (12 gram) 28 dakika, %75 (16 gram) 32 dakika ve %100 doluluk oranında (20 gram) 33 dakika sürer. Bu durum görüldüğü üzere basacağınız nesnenin büyüklüğüne ve detaylarına göre değişecektir.
3D baskı teknolojisiyle hangi materyalleri basabilirsiniz?
Biz PEKARU olarak makalemizin, 3D ile ilgili temel soruları cevaplandırmayı amaçlamasından ötürü, ev için basılabilecek materyallere odaklanıyoruz. Teknik olarak artık inşaat malzemesi, altın, seramik, gıda gibi ürünler ve ilgili ham maddeler basılabilse de ev içerisinde basılabilecek malzemeler bu anlamda hâlâ oldukça kısıtlıdır. Farklı çeşitlerden oluşan filamentleri temel olarak ‘bir çeşit plastik’ olarak tanımlayabiliriz. Filamentler ile plastik bazlı pek çok ürün tekrar tekrar üretilebilirken, bazı doku tasarımları ve yumuşak filament kullanımı ile medikal malzemeler de basılabilir.
Ne tür bir filament kullanılmalı?
Filamentler bitki bazlı ve petrol bazlı olarak ikiye ayrılır. Bitki bazlı tek filament PLA iken petrol bazlı plastiklerde ABS, ASA, TPU, PETG ve PC seçenekleri bulunmaktadır. Filamentler çeşitli kullanım amacı için geliştirilmiştir. Seçiminizi bunu gözeterek yapmanız ürün memnuniyetiniz için elzemdir. Ürünün ihtiyaç duyacağı mukavemet ve esneklik ile kullanım alanındaki çevre koşulları özellikle bu seçimde değerlendirilmelidir. Bir dekorun parçası olacaksa, yani mukavemete ihtiyacı yoksa buna uygun bir filament seçilir. Oysa, örneğin sürekli elde tutulacak ve düşebilecek bir ürün için iç doluluk ve iç doluluğun desenini düşünerek filamenti seçmek iyi olacaktır.
Daha yüksek ısı gerektiren baskılar içinse PETG kullanılabilir. Örneğin bitki destek kazığı ev saksısı için ise PLA, dış mekan saksısı için ise PETG kullanılabilir. Daha yüksek darbelere karşı ABS başta olmak üzere mühendislik filamentleri tercih edilebilir. Eğer torpido gözü gibi yük stresine maruz kalacaksa ABS kullanılması önerilir. PLA ise biblo gibi çok fazla yük taşımayacak objeler için daha uygundur. ASA ise sürekli güneş altında duracak nesnelerde kullanılır; günlük hayatımızdaki araba tamponu veya araba dış ayna çerçevesini düşünebilirsiniz. Esneklik gerektiren şeyler (hem bükme hem uzama) için ise farklı sertlik değerleri olan TPU filamenti iyi bir tercih olacaktır. TPU’ya bir örnek, ortopedik ayakkabılarda kullanılan parçalardır.
Çoğu zaman genel geçer baskılar için PLA kullanılır. Çünkü PLA çevre dostudur, baskı esnasındaki zehirli gaz yayımı görece çok azdır. Ayrıca, tablaya yapışma konusunda kullanıcı dostudur ve katmanlar arası yapışmada bir önceki katmana yapışma kabiliyeti yüksektir. Baskı esnasında erime için sıcaklık aralığı geniş bir skaladadır. Bu sayede çok fazla makine ayarı yapmaya gerek duymadan iyi sonuçlar elde edilebilir.
Diğer filament türleri ve PLA arasındaki farkı daha detaylı okumak için ‘Hangi Filamenti Ne için Kullanmalıyım?’ başlıklı makalemizden faydalanabilirsiniz.
3D baskıda tasarımı kendiniz mi yapmalısınız?
3D baskıda tasarımı kendiniz yapabilirsiniz. Modelleme deneyiminiz olmayabilir, ilgili programları bilmiyor olabilir veya sadece deneme amaçlı baskı almak isteyebilirsiniz. Bu durumlarda ücretli ve ücretsiz tasarımlar bulabileceğiniz web sitelerini kullanarak tasarımlara ulaşabilirsiniz.
3D baskı teknolojisi yasal mı?
3D yazıcılar ile tasarladığınız günlük nesneleri basmak yasaldır. Ancak, tasarımın özgün olmaması durumunda fikri mülkiyet hakları sınırları göz ardı edilmemelidir. Yani dijital modelleri internetten ücretsiz bulup, indirip, basabilirken; tasarım hakkı kişilere bağlı olan ürünleri ücret ödemeden basmanız yasal sonuçlar doğurabilir. Bununla birlikte, ‘3 Boyutlu Yazıcı Nereden Nereye: Yarım Asırdan Az Kısa Bir Tarih’ makalemizde de bahsedildiği gibi yasadışı kullanım amacıyla silah gibi ürünlerin basılmasının yasal olup olmadığı halen tartışılmaktadır. Amerika’daki 3-D makina sahibi kişilerin üretiminin izne dayalı prosedürlerle kontrol altına alınmasına dair talepler artıyor.
3D baskı süreci ve kullanılan materyaller zehirli mi?
Filamentlerin birbirinden farklı zehirlilik oranları vardır. Aynı zamanda hangi tür yazıcı, yani açık veya kapalı kasa olup olmadığı da bu oranları etkiler. Kapalı kasa ABS, ASA, PETG filamentleri kullanılırken açık kasa yazıcılarda PLA, TPU, PETG ve PC kullanılabilir. Hangi tür cihazı kullandığınız zararlı gazlardan etkilenme oranını ve baskı ısısı sebebiyle oluşan zehir salınımını etkiler. Bunu bilerek evde kullanılacak filamentler değerlendirilmelidir. Yani bu riski hem filamentin türü hem üretim şekli belirler.
Ek Uyarı
Sık sorulan soru olmamasına rağmen eklemek istiyoruz: PLA ve PETG ev içi üretimde zehir salınımının düşük olması sebebiyle güvenli olmasına rağmen, son çıktının kullanım alanı önemlidir. Bu filamentler gıda ve su ile temasında zararlı olmayan malzeme olarak sınıflandırılsa da; FDM ve FFF katmanlı üretim yöntemlerinin doğası gereği bazı riskler taşır. Bu baskı yöntemiyle ortaya çıkan yüzey, elle çok az hissedilecek kadar pürüzlü veya neredeyse pürüzsüz bir cisim ortaya çıkarsa da, gözle neredeyse görülmeyen tabaka aralıkları bakteriler ile dolar. Bu bakterilerin nem ile bir araya gelmesi sonucunda küflenme oluşur. Bu tırtıklı yüzeylerin gıda ile temas etmesinden dolayı bakterinin üremesi ve çürüme meydana gelebilir. Suyun ve gıdanın bakterilerin doğal üreme ortamı olmasından dolayı, PLA veya PETG ile üretilen ürünlerin su ve gıda teması olacak nesnelerden tercih edilmemesini şiddetle tavsiye ederiz. Yine de, gıda ile temasını kesmek amacıyla boşluk bırakmayan materyaller ile kaplama yöntemleri vardır. Buna bir örnek epoksidir. Satın alacağınız bu tür ürünlerin epoksi ile kaplı olmasına dikkat ediniz.